ریزگرد و کانون های آن: مبانی و روش های شناسایی و تثبیت این کانون ها با نگرش ویژه به دشت خوزستان

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا رسوب‌شناسی و سنگ‌شناسی رسوبی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس

2 دانشیار گروه زمین‌شناسی، دانشکده علوم‌پایه، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس

3 استادیار بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان

4 مدیریت اداره خدمات فنی و محیط‌های تحقیقاتی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری

10.22084/psj.2019.3501

چکیده

پدیده­ی ریزگرد از مهم­ترین چالش­های زیست­محیطی جوامع امروزی می­باشد. شناخت این پدیده و راهکارهای مقابله با آن از مباحث نوین در رسوب­شناسی محیطی است. شناسایی کانون­های ریزگرد با استفاده از روش­های متعددی همچون تکنیک دورسنجی و ماهواره­ای، مطالعات رسوب­شناسی و ژئوشیمی، ردیابی رسوب با کمک مدل­های آماری و داده­کاوی و یا تلفیـقی از این روش­ها امـکان­پذیر اسـت. مهم­ترین عوامل ایجاد ریزگرد عبارتند از خشکسالی، فرسایش، عدم وجود پوشش گیاهی و هم­چنین مدیریت ناصحیح منابع آبی می­باشد. برای مقابله با آثار ریزگرد مالچ پاشی، احداث بادشکن، احداث تله­های رسوبی و مدیریت صحیح منابع آب از مهم­ترین فاکتورها و راهکارهای کاهش توفان­های ریزگرد و تثبیت کانون­های گردوغبار می­باشد. پدیده ریزگرد تاثیر مستقیم بر سلامت انسان و بخش کشاورزی و ساخت و ساز و تاثیر مستقیم و غیرمستقیم بر اقتصاد و کاهش کیفیت زندگی داشته است. وجود 7 کانون داخلی ریزگرد در کنار حدود 5 کانون خارجی ریزگرد در استان خوزستان، سبب شده که این استان همواره در معرض توفان­های گرد و غبار قرار گیرد. ترکیب رسوب­شناسی این ریزگردها عموماً در سه گروه سیلیکات، کربنات و تبخیری جای می­گیرد و تیپ رسوبی عـمده نهشـته­های کانون­های داخلی دشت خوزستان گل­ماسه­ای با کمی گراول است. پارامترهای رسوب­شناسی نهشته­های کانون­های گرد و غبار دشت خوزستان در یک روند قائم از شمال به جنوب بهبود پیدا می­کنند. خاستگاه عمده­ی نهشته­های کانون­های داخلی گنبدهای نمکی، سازندهای مارنی، ماسه­سنگی و کنگلومرایی می­باشد. پایش­های زیست­محیطی بر روی کانون­های ریزگرد و نمونه­های ریزگرد دشت خوزستان حاکی از وجود آلودگی­های زیست­محیطی متأثر از جنگ تحمیلی، فعالیت­های نفتی و پتروشیمی در کنار فعالیت­های صنعتی و کشاورزی می­باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Dust and its centers: basics and methods of identifying and stabilizing, with a special attitude to the Khuzestan Plain

نویسندگان [English]

  • S. A. Jooybari 1
  • P. Rezaee 2
  • F. Soleimani 3
  • H. Davoodi 4
چکیده [English]

The phenomenon of fine dust is one of the most important environmental challenges nowadays. Recognition of this phenomenon and strategies in dealing with it is one of the new topics in environmental sedimentology. Detection of dust centers is possible by using various methods such as telemetry and satellite techniques, sedimentology and geochemistry studies, sediment tracking with the help of statistical models and data mining or a combination of these methods. The most important causes of dust are drought, erosion, lack of vegetation and improper management of water resources. To deal with the effects of dust, mulching, construction of windbreaks, construction of sediment traps and proper management of water resources are the most important factors and strategies to reduce dust storms and stabilize dust hotspots. The dust phenomenon has had a direct impact on human health and the agricultural and construction sectors, and imposed a direct and indirect impact on the economy and reduced quality of life. Existence of seven internal dust centers along with about 5 external dust centers in Khuzestan province has caused this province to be constantly exposed to dust storms. The sedimentological composition of these fine dusts generally falls into three groups: silicate, carbonate and evaporation, and the main sedimentary type of deposits in the interior of Khuzestan plain is sandy mud with a little gravel. Sedimentological parameters of deposits of dust centers of Khuzestan Plain improve in a vertical trend from north to south. The main sources of deposits of internal foci are salt domes, marl formations, sandstone and conglomerate. Environmental monitoring on dust centers and fine dust samples in Khuzestan Plain indicates the existence of environmental pollution affected by the imposed war, oil and petrochemical activities along with industrial and agricultural activities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dust
  • Dust Center
  • Khuzestan plain
اژدری، ع (1394) شناسایی کانون­های گردوغبار در استان خوزستان، گزارش سازمان زمین­شناسی کشور.
آروین، ع.، چراغی، ص.، چراغی، ش (1392) بررسی تاثیر گرد و غبار بر روند کمی و کیفی رشد نیشکر واریته، مجله پژوهش­های جغرافیای طبیعی، (3)45، ص 95-106.
بساک، ع.، اعرابی­مقدم، ح.، حجازی­زاده، ز.، طولابی­نژاد، م (1397) اثرات پروژه­های انتقال آب سرشاخه­های کارون  در ایجاد با تشدید کانون­های گـردوغبـار خوزستان با بهره­گیری از فناوریRS  و GIS، فصلنامه علمی پژوهشی و بین­المللی انجمن جغرافیا، (56)16، ص 22 – 37.
حبیبی، ع.، شادفر، ص.، صادقی، م (1393) بررسی شدت بیابان­زایی در رخساره­های ژئومورفولوژی با استفاده از GIS در استان خوزستان، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 32، ص 141-159.
حیدریان، پ.، اژدری، ع.، جودکی، م.، درویشی­خاتونی، ج.، شهبازی، ر (1396) شناسایی منشاهای داخلی توفان­های گـردوغـبار با استـفاده از سـنجــش از دور، GIS و زمین­شناسی (مطالعه موردی استان خوزستان)، مجله علوم زمین، (105)27، ص 33-46.
خادم­الرسول، ع.، صفی­الدین­اردبیلی، م (1396) پتانسیل سنجی استفاده از کشت دانه روغنی گیاه کرچک در اطراف مزارع جهت کنترل کانون­های گردوغبار در استان خوزستان، چهارمین  همایش ملی فرسـایش بادی و توفان­های گردوغبار.
درویشی­خاتون، ج (1395) رسوب­شناسی و زمین­شیمی رسوبات دشت خوزستان با نگرش بر پتانسیل ایجاد ریزگرد، مجله یافته­های نوین زمین­شناسی کاربردی، دوره 10، شماره 20، ص 92-106.
درویشی­خاتون، ج (1392) منشا و ترکیب ریزگردهای استان خوزستان با استفاده از ژئوشیمی رسوبی و تـصاویر ماهواره­ای، گزارش سازمان زمین­شناسی کشور، 66 ص.
شایان، م.، قنبری، س.، سلمانپور، ف.، میری، م.، ثنایی قهی، م (1396) بررسی اثرات ریزگرد در بروز چالـش­های سکونت­گاه­های انسانی در فضای شهری (مطالعه موردی شهرستان آبادان)، مجله مطالعات سکونتگاه­های انسانی، (12)2، ص 413-431.
صادقی، ز (1393) نگاهی به اثرات مخرب زیسـت­محیطی مالچ­های نفتی به منظور مـهار ریزگردها و مـعرفی فناوری­های جایگزین آن، اولین همایش ملی بهداشت محیط، سلامت و محیط زیست پایدار، همدان.
صمدی، م (1390) آشکارسازی و شناسایی چـشمه­های توفان­های ریزگرد با استفاده از تصاویر ماهواره­ای، پایان نامه کارشناسی­ارشد دانشگاه تهران،171ص.
عطایی، ه.، حیدری، م (1396) بررسی تاثیر تغییر اقلیم و گردوغبار بر بیماری­های تنفسی (مطالعه موردی: شهر اهواز)، مجله مطالعات علوم­زیستی و زیست­فناوری، (10)3، ص 1-10.
عین­قلایی، م.، بقایی، م (1390) محیط­زیست پدیده­ی ریزگردها (گردوغبار)، قوانین و راهکاری کاهش میزان گردوغبار موجود در هوا، پنجمین همایش تخصصی مهندسی محیط­زیست، تهران، دانشگاه تهران، دانشکده محیط­زیست.
معماریان فرد، م.، مختاری، ح.، کهزاد بیگی، ب.، ذوالفقاری، ح (1394) بررسی ریزگردها و گردوغبار اثرات و روش­های مهار آن، سومین همایش سراسری محیط­زیست، انرژی و پدافند زیستی، تهران، موسسه آموزش عالی مهراروند، گروه ترویجی دوستداران محیط­زیست.
نامداری، ف.، سهرابی، پ.، بخشی، س (1392) مروری بر اثرات ریزگرد بر اقتصاد، اولین همایش محیط­زیست، انرژی و پدافند زیستی، تهران، موسسه آموزش عالی مهراروند، گروه ترویجی دوستداران محیط­زیست.
Dehghani, S., Moore, F., Vasiluk, L., & Hale, B. A (2018) The geochemical fingerprinting of geogenic particles in road deposited dust from Tehran metropolis, Iran: Implications for provenance tracking. Journal of Geochemical Exploration, 190: 411-423.
Geravandi, S., Yari, A. R., Jafari, M., Goudarzi, G., Vosoughi, M., Dastoorpoor, M., & Mohammadi, M. J (2018) Effects of dust phenomenon and impacts with emphasis on dust problems and present solutions in Khuzestan (Iran). Archives of Hygiene Sciences, 7(2): 134-138.
Gholami, H., Mohamadifar, A., Collins, A. L (2020) Spatial mapping of the provenance of storm dust: application of data mining and ensemble modelling. Atmos. Res, 233: 104-176.
Hu, Z., Huang, J., Zhao, C., Bi, J., Jin, Q., Qian, Y., Ma, J (2019) Modeling the contributions ofNorthern Hemisphere dust sources to dust outflow from East Asia. Atmos. Environ, 202: 234-243.
Hua NP, Kobayashi F, Iwasaka Y, Shi GY, Naganuma T (2007) Detailed identification of desert-originated bacteria carried by Asian dust storms to Japan, Aerobiologia, 23(4): 291-299.
Huang, J., Fu, Q., Zhang, W.,Wang, X., Zhang, R., Ye, H.,Warren, S. G (2011) Dust and black carbon in seasonal snow across northern China. Bull. Am. Meteorol. Soc, 92 (2): 175-181.
Huang, J., Lin, B., Minnis, P., Wang, T., Wang, X., Hu, Y., Ayers, J. K (2006) Satellite-based assessment of possible dust aerosols semi-direct effect on cloud water path over East Asia. Geophys. Res. Lett, 33 (19):1-5.
Huang, J., Wang, T., Wang, W., Li, Z., Yan, H (2014) Climate effects of dust aerosols over East Asian arid and semiarid regions. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 119 (19): 11-39.
Kousehlar, M., & Widom, E (2019) Sources of metals in atmospheric particulate matter in Tehran, Iran: Tree bark biomonitoring.  Applied Geochemistry, 104: 71-82.
Miri A, Ahmadi H, Ghanbari A, Moghaddamnia A (2007) Dust Storms Impacts on Air Pollution and Public Health under Hot and Dry Climate, International Journal of Energy and Environment , 1(2): 101-105.
Miri, A., Ahmadi, H., Ekhtesasi, M. R., Panjehkeh, N., & Ghanbari, A (2009) Environmental and socioeconomic impacts of dust storms in Sistan Region, Iran. International Journal of Environmental Studies, 66(3): 343-355.
Munroe, J. S., Norris, E. D., Carling, G. T., Beard, B. L., Satkoski, A. M., Liu, L (2019) Isotope fingerprinting reveals western North American sources of modern dust in the Uinta Mountains, Utah, USA. Aeolian Res, 38: 39-47.
Shin, D., Lee, Y., Lim, Y., Kim, CH., Yang, J., and Shin, Y (2011) Evaluating the PM damage cost due to urban air pollution and vehicle emissions in Seoul, Korea. Journal of Environmental Management, 92: 603-609.
Wei, T., Dong, Z., Kang, S., Rostami, M., Ulbrich, S., & Shao, Y (2019) Hf-Nd-Sr isotopic fingerprinting for aeolian dust deposited on glaciers in the northeastern Tibetan Plateau region. Global and Planetary Change, 177: 69-80.
Zarasvandi, A., Carranza, E. J. M., Moore, F., Rastmanesh, F (2011) Spatio-temporal occurrencesand mineralogical–geochemical characteristics of airborne dusts in Khuzestan Province (southwestern Iran). Journal of Geochemical Exploration, 111: 138-151.